Thành lập tổ chức kinh tế tại Việt Nam là một trong những hình thức đầu tư được nhiều nhà đầu tư nước ngoài lựa chọn, xuất phát từ các ưu điểm sau:
(i) Kiểm soát trực tiếp hoạt động đầu tư
Thông qua việc thành lập tổ chức kinh tế, nhà đầu tư nước ngoài có thể chủ động trong quản trị doanh nghiệp, kiểm soát các vấn đề về tài chính, nhân sự và chiến lược kinh doanh.
(ii) Có tư cách pháp nhân độc lập tại Việt Nam
Tổ chức kinh tế được thành lập có cơ cấu tổ chức rõ ràng, nhân danh chính mình tham gia các quan hệ pháp luật tại Việt Nam; có quyền ký kết hợp đồng, sở hữu tài sản độc lập, mở tài khoản riêng và sử dụng lao động theo quy định pháp luật.
(iii) Thuận lợi cho hoạt động đầu tư dài hạn
So với hình thức đầu tư theo hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC), việc thành lập tổ chức kinh tế phù hợp với chiến lược đầu tư dài hạn, bền vững.
(iv) Phù hợp với đa số ngành, nghề đầu tư kinh doanh
Ngoại trừ các ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường, hình thức này phù hợp với đa số ngành, nghề đầu tư kinh doanh so với nhiều hình thức đầu tư khác.
Từ những ưu điểm nêu trên, hình thức thành lập tổ chức kinh tế được lựa chọn phổ biến trong thực tiễn.
Luật Đầu tư 2025 đã có những thay đổi quan trọng liên quan đến quy trình này. Cụ thể, theo Khoản 2 Điều 19 Luật Đầu tư 2025:
“Nhà đầu tư nước ngoài được thành lập tổ chức kinh tế thực hiện dự án đầu tư trước khi thực hiện thủ tục cấp, điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài theo quy định tại Điều 8 của Luật này khi thực hiện thủ tục thành lập tổ chức kinh tế.”
Bên cạnh đó, Điều 72 Nghị định số 96/2026/NĐ-CP ngày 31/3/2026 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Đầu tư cũng có các hướng dẫn liên quan.
Theo đó, có thể thấy một thay đổi mang tính bản chất:
Trước đây, nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC) trước, sau đó mới thực hiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp (ERC). Tuy nhiên, theo quy định mới, nhà đầu tư có thể lựa chọn:
- Thành lập tổ chức kinh tế trước, hoặc
- Thực hiện thủ tục cấp IRC trước như thông lệ trước đây.
Quy định này góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính và tiệm cận hơn với cơ chế áp dụng đối với nhà đầu tư trong nước. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng có thể phát sinh một số vướng mắc sau:
Các vấn đề pháp lý còn bỏ ngỏ
(i) Về điều kiện tiếp cận thị trường
Mặc dù Điều 8 Luật Đầu tư 2025 đã quy định nguyên tắc áp dụng điều kiện tiếp cận thị trường, nhưng trên thực tế vẫn tồn tại cách áp dụng chưa thống nhất.
Đối với các ngành, nghề chưa được cam kết mở cửa thị trường trong các điều ước quốc tế, pháp luật quy định nhà đầu tư nước ngoài được áp dụng điều kiện như nhà đầu tư trong nước, trừ các trường hợp thuộc danh mục hạn chế.
Tuy nhiên, phát sinh tình huống: ngành, nghề dự kiến đầu tư
- không thuộc danh mục cấm hoặc hạn chế tiếp cận thị trường,
- không được quy định cụ thể tại pháp luật chuyên ngành,
- cũng không có cam kết mở cửa thị trường (ví dụ: cho thuê máy móc, thiết bị; cho thuê xe không kèm người lái...).
Trong trường hợp này, việc cho phép thành lập tổ chức kinh tế trước khi cấp IRC sẽ được xử lý như thế nào? Doanh nghiệp có được cấp ERC như doanh nghiệp trong nước khi đăng ký ngành, nghề kinh doanh kể trên hay không? Nếu sau đó không được cấp IRC thì hệ quả pháp lý đối với doanh nghiệp đã thành lập ra sao vẫn chưa được quy định rõ.
(ii) Về thời hạn 12 tháng để hoàn tất thủ tục IRC
Khoản 4 Điều 72 Nghị định 96/2026/NĐ-CP quy định doanh nghiệp phải hoàn tất thủ tục cấp IRC trong thời hạn 12 tháng kể từ ngày thành lập.
Tuy nhiên, quy định chưa làm rõ:
- Nếu hết thời hạn này mà chưa được cấp IRC thì doanh nghiệp có tiếp tục tồn tại hợp pháp hay không;
- Trường hợp buộc chấm dứt hoạt động thì áp dụng cơ chế giải thể thông thường hay một cơ chế đặc thù.
(iii) Thời hạn góp vốn và thủ tục IRC
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, chủ sở hữu/thành viên/cổ đông phải góp đủ vốn trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày được cấp ERC.
Trong khi đó:
- Thời hạn thực hiện thủ tục cấp IRC là 12 tháng;
- Việc mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp thường gắn với IRC.
Điều này dẫn đến các vướng mắc thực tiễn:
- Nhà đầu tư có thể góp vốn hợp pháp trong 90 ngày nếu chưa có IRC hay không?
- Có được mở tài khoản vốn đầu tư khi chưa có IRC hay không?
- Trường hợp không góp đủ vốn do vướng IRC thì xử lý trách nhiệm góp vốn như thế nào?
Kết luận
Việc sửa đổi quy trình thành lập tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài theo Luật Đầu tư 2025 là cần thiết, góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng tính hấp dẫn của môi trường đầu tư.
Tuy nhiên, các quy định hiện hành vẫn còn tồn tại những khoảng trống pháp lý, đặc biệt liên quan đến mối quan hệ giữa thủ tục thành lập doanh nghiệp và thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Do đó, cần có hướng dẫn chi tiết hơn từ cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo tính thống nhất và khả thi trong quá trình áp dụng.
